Dünyada Təhsil gündəmi - İyun ayı üzrə

Edupress.az Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin əməkdaşı Elnur Süleymanzadənin dünya təhsilinin  iyun ayı üzrə mənzərəsinin  icmalını təqdim edir:

Ayın xülasəsi

Təhsil sistemləri qloballaşma, texnoloji inkişaf və sosial dəyişikliklər fonunda sürətlə transformasiya olunur. 2025-ci ilin iyun ayında müxtəlif ölkələrdə baş verən təhsil yönümlü hadisələr bu sahədəki çoxistiqamətli dəyişikliklərin miqyasını və mürəkkəbliyini ortaya qoyur. Akademik reytinqlərdə bəzi ölkələr mövqeyini gücləndirmiş, süni intellekt üzrə proqramların sayı sürətlə artıb. Paralel olaraq, əhali strukturunda baş verən dəyişikliklər məktəblərdə şagird çatışmazlığına və maliyyə çətinliklərinə səbəb olub. Gənclər arasında peşə və texniki təhsilə maraq artmaqda, universitetlərə maraq isə azalmaqda davam edir. Rəqəmsal transformasiya prosesinə başlayan ölkələrdə isə internet və infrastruktur çatışmazlığı təhsildə bərabərsizliyi dərinləşdirir. Eyni zamanda, təhsil məzmunu ilə valideyn dəyərləri arasında ziddiyyətlər məhkəmə qərarları ilə nəticələnən ideoloji qarşıdurmalarla müşayət olunmaqdadır. Bu tendensiyalar göstərir ki, təhsil sahəsi təkcə texnoloji deyil, eyni zamanda sosial, hüquqi və mədəni dəyişikliklər fonunda yenidən formalaşmaqdadır.

 Çin qlobal universitet reytinqinə görə Abş-ı ötüb

4 İyun

Çin Ümumdünya Universitetlər Mərkəzinin (CWUR) 2025-ci il siyahısında ilk dəfə ABŞ-ı geridə qoydu. Reytinqdə yer alan Çin universitetlərinin sayı 324-dən 346-ya yüksəlib ki, bu da ümumi universitetin 17 faizini təşkil edir. ABŞ-da bu rəqəm 329-dan 319-a düşüb. Singua Universiteti 6 pillə yüksələrək 37-ci, Pekin Universiteti isə 44-cü yerdə qərarlaşıb. Çin Elmlər Akademiyası Universiteti Şanxay Jiao Tonq Universiteti və Z ejiang Universitetini geridə qoyaraq 46-cı yerə yüksəldi. Çində ilk 10-luqda Fudan, Sun Yat-sen, Nankin və Huazhong Texnologiya Universitetləri də yer alıb. CWUR prezidenti Nadim Mahassen dövlət tərəfindən dəstəklənən investisiyaların və artan tədqiqat performansının bu yüksəlişdə təsirli olduğunu bildirdi. ABŞ Harvard, MIT və Stanford daxil olmaqla dünyanın ən yaxşı 10 universitetinin səkkizi ilə sevinməyə davam etsə də, bu institutların 83 faizi ümumi reytinqdə geriləyib. Mahassen bu azalmanı ictimai maliyyənin kəsilməsi və akademik azadlıqla bağlı müzakirələrlə əlaqələndirdi. Reytinq 94 ölkədən 21 462 universitetin 74 milyon məlumat nöqtəsi əsasında yaradılıb.[1]

1. 2.      İngiltərədə Orta Məktəblərdə boş qalan yerlərin sayı artır

12 İyun

2025–2026-cı tədris ili üçün İngiltərədəki dövlət orta məktəblərində boş qalan yerlərin sayı son iki ildə 50% artıb. Bu artım doğum səviyyəsinin azalması ilə bağlı əhalidə baş verən əsas demoqrafik dəyişikliklərlə əlaqələndirilir. Uşaqların sayı azaldıqca məktəblər daha az müraciət alır, bu isə maliyyə çətinliklərinə və kadr ixtisarlarına səbəb olur. Həmçinin, ibtidai məktəblərdə də son on ilin ən aşağı yer sayı qeydə alınıb. İngiltərədəki dövlət orta məktəblərində artıq qalan yerlərin sayı son iki ildə 50.7% artaraq məktəblərin doğum səviyyəsinin azalmasından yaranan çətinliklərlə üzləşdiyini göstərir. Təhsil Nazirliyi tərəfindən bu gün açıqlanan orta və ibtidai məktəb müraciət və qəbul statistikalarına görə, 2025–26-cı tədris ili üçün dövlət orta məktəblərində 54,140 boş yer olub. Ümumilikdə, İngiltərədə 2025–26-cı il üçün 651,810 orta məktəb yeri mövcud idi. Bu, cari tədris ilindəki 654,934 yerə nisbətən azalmadır. 2025–26-cı il üçün artıq qalan yerlər əvvəlki ilə (2024–25) nisbətən 19.36% artaraq 45,358-dən 54,140-a çatıb. 2023–24-cü illə müqayisədə isə artım 50%-dən çoxdur (35,920 boş yer idi).[2]

 Tacikistanda rəqəmsal təhsilin transformasiyası başlayır

  13 iyun 

Tacikistan 2025-2030-cu illəri “Rəqəmsal İqtisadiyyat və İnnovasiyalar dövrü” elan edərək rəqəmsal təhsildə hərtərəfli transformasiya prosesinə start verib. Bu təşəbbüs ölkənin 2020-2030-cu illər üzrə Milli təhsil strategiyası və rəqəmsal təhsilə keçid konsepsiyasına uyğun olaraq həyata keçirilir. Əsas məqsədlərə distant təhsilin genişləndirilməsi və təhsildə bərabər imkanların təmin edilməsi daxildir. Pandemiya zamanı distant təhsildən məhdud istifadə bu siyasətlərin hələ də praktikada kifayət qədər sınaqdan keçirilmədiyini göstərir. Təhsil üzrə Qlobal Tərəfdaşlığın (GPE) KIX texniki dəstək proqramı çərçivəsində aparılan tədqiqat rəqəmsal infrastrukturun davamlılığı, müəllim hazırlığı və bərabər çıxış imkanlarında ciddi çatışmazlıqları aşkar edir. Paytaxt Düşənbədə müəllimlərin cəmi 56 faizinin internetə çıxışı olduğu halda, kənd yerlərində bu nisbət 9 faizə enir. Qızlar, etnik azlıqlar və ucqar ərazilərdəki tələbələr rəqəmsal təhsildən ən az faydalanan qruplar arasındadır. Tacikistanın Təhsil Nazirliyi müəllim hazırlığına, məktəb infrastrukturunun gücləndirilməsinə və yerli ehtiyaclara uyğun məzmunun hazırlanmasına üstünlük verir. UNICEF və EdTech Hub kimi beynəlxalq tərəfdaşların dəstəyi ilə həyata keçirilən layihələr ölkənin rəqəmsal təhsil imkanlarını artırmaq məqsədi daşıyır.[3]

1. 4.      Çin Universitetlərində süni intellekt təhsilinin inkişafı

13 İyun

Çində süni intellektin sürətli inkişafı universitetlərdə əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olub. 2018-ci ildə bu sahədə yalnız 35 universitet bakalavr proqramı təklif edirdisə, bu gün bu rəqəm 626-ya yüksəlib. Hökumətin süni intellektni strateji sektor elan etməsi ilə universitetlər sənaye ilə əməkdaşlıqlarını artırdılar, tədris proqramlarını yenilədilər və ixtisaslı akademik kadrlar hazırlamağa başladılar. Hunan əyalətinin Çanşa şəhərində yerləşən Çanşa Elm və Texnologiya Universiteti avtomatlaşdırma və robototexnika proqramlarını birləşdirən Süni İntellekt Fakültəsi yaradıb. Fakültə magistratura və doktorantura səviyyələrində inteqrasiya olunmuş təhsil modeli ilə sənayeyə birbaşa töhfə verməyi hədəfləyir. Pekin Jiaotong Universiteti isə dəmir yolları və intellektual nəqliyyat sistemlərinə yönəlmiş süni intellektə əsaslanan mühəndislik proqramları hazırlayır. Tələbələr layihələr və müsabiqələr vasitəsilə praktiki bacarıqlar əldə edirlər. Bununla belə, ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, sürətli artım keyfiyyət riski yaradır. İnfrastrukturu və akademik kadrları kifayət qədər olmayan bəzi universitetlərin bu sahəyə keçməsi təhsilin keyfiyyətini təhdid edir. İllik maaşların 600 mindən 1 milyon yuana qədər olmasına baxmayaraq, sektor hələ də səriştəli işçi qüvvəsi tapmaqda çətinlik çəkir. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, güclü riyaziyyat və informatika fonu süni intellekt təhsilinin əsasına qoyulmalıdır.[4]

  Böyük Britaniya məktəblərində narkotikdən istifadə artmaqdadır

18 İyun

Böyük Britaniyada NASUWT müəllimlər birliyi tərəfindən 3900 müəllim arasında aparılan sorğu nəticəsində məlum olub ki, məktəblərdə şagirdlər arasında narkotik və spirtli içkilərdən istifadə ciddi problemə çevrilib. Müəllimlərin 18 faizi şagirdlərin məktəbdə sirrdən istifadə etməsinin şahidi olduqlarını, 13 faizi nikotin kisələrinin, 9 faizi isə sintetik narkotik “spice” istifadəsinin şahidi olduğunu bildirib. Yeddi faiz alkoqoldan istifadə etdiyini, 5 faizi isə kokain və ya ketamin kimi ağır dərmanlardan istifadə etdiyini bildirdi. Müəllimlərin 57 faizi məktəbdən kənarda marixuana istifadə etdiyini, 5 faizi isə spirtli içkilərdən istifadəni müşahidə etdiyini bildirdi. Enerji içkisi istehlakı ən çox yayılmış vərdişlərdən biri idi. Müəllimlərin 74 faizi şagirdlərin bu içkiləri məktəb daxilində istehlak etdiyini bildirib.[5]

 ABŞ-da gənclər universitetdən çox peşə təhsilinə üstünlük verirlər

20 İyun

Birləşmiş Ştatlarda getdikcə artan sayda orta məktəb məzunları ənənəvi universitet təhsili əvəzinə texniki və peşə proqramlarına üstünlük verirlər. USA Today-in məlumatına görə , artan tələbə borcları və işçi qüvvəsinə daha tez daxil olmaq istəyi gəncləri bu alternativ yolu davam etdirməyə sövq edir. Bunun konkret nümunəsi Nyu-Yorkda yaşayan banqladeşli valideynlərin qızı Nuş Əhməddir. Ailəsinin gözləntilərinin əksinə olaraq, o, dörd illik universitetdə oxumaq əvəzinə 800 mil uzaqlıqdakı texniki təlim proqramında iştirak etməyi seçdi. Bu gün o, 3D çap sənayesində çalışır, ildə 60.000 dollar qazanır və qərarından razıdır. Araşdırmalara görə, tələbələrin 45 faizi universitetə ​​daxil olmaq istəmir, 14 faizi texniki məktəblərə üstünlük verir. Federal hökumət tərəfindən verilən təşviqlər texniki təhsilə marağı durmadan artırır. Universitetdə təhsil haqqı illik $10,000-dan $40,000-a qədər olsa da, texniki təlim proqramlarının orta qiyməti təxminən $15,000-dır. Bu, peşə hazırlığını bir çox gənc üçün daha əlçatan bir seçim edir. Ekspertlər vurğulayırlar ki, gənclər həm öz maraqlarını, həm də əmək bazarının tələblərini rəhbər tutmalıdırlar.[6]

7. ABŞ Ali Məhkəməsi: Məktəblər LGBTQ+ kitablarını oxumaqdan imtina  edə bilməlidir.

27 İyun

ABŞ Ali Məhkəməsi Maryland ştatında məktəblərin LGBTQ+ mövzulu kitabların oxunmasından dini səbəblərlə imtina etmək istəyən şagirdlərə bu imkanı yaratmalı olduğuna qərar verib. Bu qərar, uşaqlarının bu cür hekayələrlə tanış olmasını istəməyən müsəlman, katolik və pravoslav valideynlərin şikayəti əsasında qəbul edilib. ABŞ Ali Məhkəməsi qərar verib ki, məktəblər, homoseksual və transgender personajların yer aldığı hekayə kitablarının səslə oxunmasından dini əsaslarla imtina etmək istəyən uşaqlara bu imkanı tanımalıdır.  Həmçinin, məhkəmə, valideynlərə əvvəlcədən xəbərdarlıq edilməsi və uşaqların dərsdən çıxmaq imkanının verilməsi lazım olduğuna qərar verib. Liberal hakimlər qərara qarşı çıxaraq bunun ümumi təhsil və müxtəliflik anlayışına zərər vurduğunu bildiriblər. Bu qərar ABŞ-da LGBTQ+ və digər sosial mövzulu kitabların məktəblərdən və kitabxanalardan çıxarılması istiqamətində artan konservativ təzyiqlərin fonunda baş verir.[7]

İstinadlar

1. https://www.chinadaily.com.cn/a/202506/02/WS683d7ec1a310a04af22c2c27.html
2. https://www.tes.com/magazine/news/general/big-increase-in-unfilled-secondary-school-places-falling-birth-rate
3. https://www.globalpartnership.org/blog/digital-education-transformation-tajikistan
4. https://www.chinadaily.com.cn/a/202506/04/WS683fbfa9a310a04af22c31e2.html
5. https://www.tes.com/magazine/news/general/teachers-warn-of-students-using-cannabis-in-school
6. https://www.usatoday.com/story/news/education/2025/06/15/kids-ditch-traditional-college-after-high-school/84027992007/
7. https://www.theguardian.com/us-news/2025/jun/27/supreme-court-lgbt-book-ban-case-ruling#:~:text=The%20US%20supreme%20court%20has,for%20religious%20rights%20in%20education.