Müəllimlər üçün rəqəmsal savadlılıq - Dünya təcrübəsi və faydalar -ARAŞDIRMA

  • 11-07-2023, 11:57
İndi müəllimlər “rəqəmsal savadlılıq” ilə məşğul olmalıdırlar
Amerikanın Sietl şəhərindəki orta məktəbdə sosial elmlər müəllimi olan Shawn Lee müasir həyat üçün vacib olan 21-ci əsrin bir növ aparıcı təhsili kimi internetdə dərslər görmək istəyir.
Li onlayn mənbələri iki dəfə yoxlamaq, xəbər lentlərini şaxələndirmək və tənqidi düşüncəni internetə gətirmək zərurəti ilə bağlı dərsləri ilı öz sinfinə bu cür təhsil gətirməyə çalışıb. O, həmçinin digər müəllimlərin resursları paylaşması üçün bir təşkilat yaradıb.
Li qeyd edir ki, "Bu texnologiya o qədər yenidir ki, heç kim bizə ondan necə istifadə etməyi öyrətməyib. İnsanlar bizim edə biləcəyimiz heç nə yoxdur” deyirlər və əllərini havaya atırlar. Mən bununla razı deyiləm. Düşünmək istərdim ki, ölkəmiz bu alqoritmdən sağ çıxa bilər”.
Lee-nin səyləri ölkə siyasətindən tutmuş pandemiyaya qədər hər şey haqqında onlayn dezinformasiya partlayışını aradan qaldırmaq üçün çalışan pedaqoqların və dezinformasiya tədqiqatçılarının artan hərəkatının bir hissəsidir. İndiyə qədər ABŞ bu "döyüşü" aparmaqda bir çox digər demokratik ölkələrdən geri qalır və hərəkətsizliyin nəticələri aydındır.
Lakin artıq sinifdə saysız-hesabsız tələblərlə üzləşən müəllimlər üçün internet savadlılığının tətbiqi çətin ola bilər - xüsusən də peyvəndlər, ictimai sağlamlıq, səsvermə, iqlim dəyişikliyi və Rusiyanın Ukraynadakı müharibəsi haqqında siyasiləşdirilmiş dezinformasiyaya çevrildiyini nəzərə alsaq. Li qrupunun son toplantısı üçün çıxışın adı: “İşdən qovulmadan konspirasiya nəzəriyyələri haqqında necə danışmaq olar" adlanır.
Missuri ştatının Webster Groves şəhərindəki Vebster Universitetində dərs deyən media savadlılığı üzrə ekspert Julie Smith qeyd edir ki, "Bu, nə düşünməyi deyil, necə düşünməyi öyrədir. Bu, beyninizi cəlb etmək üçün cəlbedicidir. Sual olunur: Bunu kim yaradıb? Niyə? Niyə indi görürəm? Bu məndə necə hisslər yaradır və niyə?”.
Yeni qanunlar və alqoritm dəyişiklikləri tez-tez onlayn dezinformasiya ilə mübarizənin ən perspektivli yolları kimi təklif olunur, hətta texnoloji şirkətlər öz həll yollarını öyrənirlər.
İnternet savadının öyrədilməsi ən təsirli üsul ola bilər. Nyu-Cersi, İllinoys və Texas bu yaxınlarda internet savadlılığının öyrədilməsi üçün yeni standartları tətbiq etmiş ştatlar sırasındadır, bu geniş kateqoriyaya internet və sosial medianın necə işlədiyinə dair dərslər daxil ola bilər, eyni zamanda birdən çox məlumatı çarpaz yoxlama yolu ilə dezinformasiyanın aşkarlanmasına, mənbələrdən və çatışmayan kontekstli və ya yüksək emosional başlıqlarla iddialardan ehtiyatlı olmağa diqqət yetirilir.
Media savadlılığı dərsləri tez-tez tarix, dövlət idarəetməsi, siyasət və ya digər sosial elmlər dərslərinə daxil edilir və adətən orta məktəb səviyyəsində təklif olunur, baxmayaraq ki, ekspertlər insanların internetin daha yaxşı istifadəçisi olmasına kömək etmək üçün bunun heç vaxt tez və ya gec olmadığını deyir.
Finlandiyalı uşaqlar, ölkə sakinlərini yalan onlayn iddialara qarşı daha davamlı etmək məqsədi daşıyan sağlam anti-dezinformasiya proqramının bir hissəsi olan məktəbəqədər təhsil müəssisələrində internet haqqında öyrənməyə başlayırlar. Finlandiya öz qonşularından biri olan Rusiya tərəfindən yayılan təbliğat və dezinformasiya ilə uzun müddət mübarizə aparmışdır və Rusiyanın 2014-cü ildə Krımı işğal etməsindən sonra növbəti dezinformasiya dalğası başladıqdan sonra hazırkı səylərini genişləndirmişdir.
Finlandiyanın elm və mədəniyyət naziri Petri Honkonen bu yaxınlarda verdiyi müsahibədə “Media savadlılığı internetdən əvvəl bizim prioritetlərimizdən biri idi” deyib. “Məsələ tənqidi düşüncədir və bu, hər kəsin getdikcə daha çox ehtiyac duyduğu bir bacarıqdır. Biz insanları birtəhər qorumalıyıq. Biz də demokratiyanı qorumalıyıq”.
P.Honkonen bu ilin əvvəlində Vaşinqtona səfəri zamanı Finlandiyanın onlayn dezinformasiya ilə mübarizə işini müzakirə etmək üçün görüşlər keçirərkən Associated Press ilə danışıb. Qərb demokratiyalarında media savadlılığı səyləri ilə bağlı son hesabatda Finlandiya birinci yerdədir. Kanada yeddinci, ABŞ isə 18-ci yerdədir.
Finlandiyada dərslər ibtidai məktəblə bitmir. İctimai xidmət elanları yalan onlayn iddialardan qaçınmaq və bir çox mənbəni yoxlamaq üçün məsləhətlər verir. Əlavə proqramlar daha çox internetdə evdə olan gənc istifadəçilərlə müqayisədə dezinformasiyaya xüsusilə həssas ola bilən yaşlı böyüklər üçün nəzərdə tutulub.
ABŞ-da internet savadlılığını öyrətmək cəhdləri onu düşüncə nəzarəti ilə eyniləşdirən insanlar tərəfindən siyasi müxalifətlə üzləşib. Seatldən olan müəllim Li qeyd edir ki, narahatlıq bəzi müəllimlərin hətta cəhd etməsinə mane olur.
Bir neçə il əvvəl Vaşinqton Universiteti lisey şagirdlərini və onların müəllimlərini media savadlılığına yönəlmiş məruzəçilər, məşqlər və fəaliyyətlərdən ibarət bir günlük tədbir üçün bir araya gətirən MisinfoDay-a start verdi. Bu il ştatın hər yerindən yeddi yüz tələbə bu təlimdə iştirak etdi.
Tədbiri yaradan Vaşinqton Universitetinin professoru Jevin West, digər ştatlarda və hətta Avstraliyada çalışan pedaqoqların oxşar bir şey yaratmaqda maraqlı olduqlarını bildirib.
"Bəlkə də nəhayət, nə vaxtsa, ABŞ-da milli olaraq, bizim media savadlılığı ideyasına həsr olunmuş bir günümüz olacaq"- deyə J. West bildirib. "Qaydalar, texnologiya, tədqiqat baxımından edə biləcəyimiz hər cür şey var, lakin heç bir şey bizi yanlış məlumatlara qarşı daha davamlı etmək fikrindən daha vacib olmayacaq".
Artıq digər sinif tələbləri ilə mübarizə aparan müəllimlər üçün media savadını əlavə etmək daha bir öhdəlik kimi görünə bilər. Rəqəmsal savadlılıq təhsilini müdafiə edən milli qeyri-kommersiya təşkilatı olan Media Literacy Now-ı təsis etmiş Massaçusets ştatından olan Erin McNeill-in fikrincə, bu, gələcək iqtisadiyyat üçün kompüter mühəndisliyi və ya proqram təminatının kodlaşdırılması qədər vacib olan bir bacarıqdır.
"Bu bir innovasiya məsələsidir", deyə McNeill qeyd edib. “Əsas kommunikasiya bizim informasiya iqtisadiyyatımızın bir hissəsidir və bunu düzgün qəbul etməsək, iqtisadiyyatımız üçün böyük fəsadlar olacaq”.
Media savadlılığı üzrə ekspertlərlə söhbət zamanı sürücünün təhsil analogiyası çox gündəmə gəlir. Avtomobillər ilk dəfə 20-ci əsrin əvvəllərində istehsala çıxdı və tezliklə məşhurlaşdı. Lakin ilk sürücülük təhsili kursları təklif olunana qədər təxminən otuz il keçdi.
Nə dəyişdi? Hökumətlər nəqliyyat vasitələrinin təhlükəsizliyini və sürücülərin davranışını tənzimləyən qanunlar qəbul etdilər. Avtomobil şirkətləri qatlana bilən sükan sütunları, təhlükəsizlik kəmərləri və təhlükəsizlik yastıqları kimi xüsusiyyətlər əlavə etdi. 1930-cu illərin ortalarında isə təhlükəsizlik müdafiəçiləri sürücünün məcburi təhsili üçün təkan verməyə başladılar.
Hökumət, sənaye və təhsil işçilərinin bu birləşməsi bir çox dezinformasiya və media savadlılığı tədqiqatçıları tərəfindən bir model kimi qəbul edilir. Onlar deyirlər ki, onlayn dezinformasiyanın yaratdığı problemlərin hər hansı effektiv həlli zərurətdən təhsil komponentini əhatə etməlidir.
Kanada məktəblərində media savadlılığı onilliklər əvvəl başladı və rəqəmsal dövr ərzində genişlənmədən əvvəl ilkin olaraq televiziyaya yönəldi. Kanadada media savadlılığı proqramlarına rəhbərlik edən MediaSmarts təşkilatının təhsil direktoru Metyu Consonun sözlərinə görə, indi bu, tələbələrin hazırlanmasının vacib hissəsi kimi qəbul edilir.
“Bizə sürət həddi lazımdır, avtomobillərin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün yaxşı dizayn edilmiş yollar və yaxşı qaydalar lazımdır. Amma biz insanlara təhlükəsiz maşın sürməyi də öyrədirik. Tənzimləyicilər nə edirsə etsinlər, onlayn platformalar nə etsinlər, məzmun həmişə auditoriya qarşısında olur və onlar bununla tənqidi şəkildə məşğul olmaq üçün alətlərə sahib olmalıdırlar."
 
Oruc Mustafayev